اکنون سالها پس از آغاز قیام حضرت امام خمینی قدسسره و پایهگذاری نظام مقتدر اسلامی، در حالی که در سایه چتر حمایتی و تشویق بیوقفه دشمنان شناخته شده اسلام، گروهی از روشنفکران غربزده به گونهای بنیادی در خدمت تحقق تفکر جدایی دین از سیاست هستند و با اشاعه این اندیشه، سعی در جداسازی حاکمیت دین از عرصه اداره جامعه را دارند، اندیشههای امام راحل صبغه جهانی پیدا کرده است. ایشان با ارائه مکتب سیاسی ـ اجتماعی اسلام، خط بطلانی بر همه تلاشهای فرهنگی و سیاسی دشمنان اسلام در طول یک قرن و نیم گذشته کشید که سعی کرده بودند اسلام را به کلی از عرصه زندگی جامعه بیرون برانند.
ویژگی بارز اندیشههای اجتماعی امام خمینی قدسسره هویّت دینی آن است که اندیشهای متفاوت از اندیشه سکولار غربی مطرح کرد.
در این مقاله، سعی شده است با اشاره به اندیشههای اجتماعی امام راحل، به حاکمیت دین در عرصههای اجتماعی و اداره جامعه پرداخته شود تا بیپایگی اندیشههای سکولار و اندیشههایی که قصد دارند اسلام را از عرصه زندگی اجتماعی بیرون برانند، اثبات شود.
کلیدواژهها: آزادی، عدالت، برادری، خودباوری، قانونگرایی، ظلمستیزی، دین، سیاست، ولایت مطلقه فقیه، امام خمینی قدسسره.
برخی اندیشهها و دیدگاهها با اینکه در مقطعی از تاریخ مطرح شده است، ولی گسترهاش از مرز زمان، مکان و تاریخ فراتر میرود و اعتبار و ارزش آن فرازمانی و فراتاریخی است و در طول اعصار و قرنها، اعتبار خود را حفظ میکند. از آن جمله، اندیشه رهبر فقید انقلاب اسلامی ایران حضرت امام خمینی قدسسرهاست که اندیشهها و دیدگاههای ایشان مرز زمان و مکان را درنوردیده و همه اندیشمندان را به تحیّر واداشته است، به گونهای که همه آنها به نو و پویا بودن اندیشه ایشان اذعان دارند.
این اندیشهها حکایت از آن دارند که امام راحل به جنبههای مختلف اسلام آگاهی عمیق و همهجانبهای داشتند و با برخورداری از صفات و ویژگیهای الهی و عرفانی، منشأ تأثیرهای شگرفی در تاریخ شدند که شجره طیّبه انقلاب اسلامی از بارزترین این تأثیرها است که به لطف الهی و عنایات ائمّه اطهار علیهمالسلامو با رهبری حکیمانه ایشان و حمایتهای مردمی، به ثمر نشست.
با توجه به اینکه ایشان یک اسلامشناس حقیقی بودند، اندیشههای ایشان نیز حکایت از دیدگاههای ناب اسلامی دارند. مبانی نظری اندیشه ایشان در حوزههای هستیشناسی، انسانشناسی و جامعهشناسیگویای احاطه ایشان به دیدگاههای ناب اسلامی و حقیقت دین است.
یکی از حوزههای اندیشه امام راحل اندیشههای اجتماعی ایشان است که این جنبه از شخصیت ایشان و شناخت کامل وی از حوزههای اجتماعی و سیاسی، منشأ ثمرات عظیمی در تاریخ شد و سایر ملل جهان را نیز شیفته خود کرد.
در این تحقیق بر آن هستیم که به بررسی اجمالی اندیشههای امام راحل، بخصوص اندیشههای اجتماعی
ایشان، بپردازیم تا شاید گاهی، هرچند کوچک در راه معرفی اندیشهها و شخصیت ایشان برداریم.
1. آزادی
از نظر حضرت امام قدسسره، آزادی برای افراد جامعه بسیار مفید است. شخص آزاد میتواند به درجات بالایی از انسانیت نایل آید. اجتماع آزاد دارای پیشرفتهای علمی، صنعتی و اخلاقی بیشتری است تا اجتماعی، که هرگونه عمل فرد از طرف حکومت کنترل میشود.
خدای تبارک و تعالی به ما حق نداده است. پیامبر اسلام به ما حق نداده است که به ملتمان یک چیزی را تحمیل کنیم. بلی، ممکن است گاهی وقتها ما یک تقاضایی از آنها بکنیم، تقاضای متواضعانه، تقاضاهایی که خادم یک ملت از ملت میکند.39
امام راحل بر این باور بودند که برای حفظ آزادی و استقلال کشور اسلامی و اینکه امّت اسلام همواره از نعمت آزادی برخوردار باشند و نیز برای تأمین آزادیهای مشروع فردی، میتوان یکی از طرحهای ذیل را در این زمینه پذیرفت:
طرح اول: پذیرفتن این اصل که هیچ کس پس از خداوند بر دیگری سلطهای ندارد؛ زیرا همگی در بندگی مساویاند؛ کسی که صاحب چیزی نیست، بدون اجازه صاحبش بر آن تسلّطی نخواهد داشت. انسان باید تنها در برابر ذات اقدس حق تسلیم باشد و نباید از هیچ انسانی اطاعت کند، مگر اینکه اطاعت او اطاعت خدا باشد.
ما از این اصل اعتقادی، اصل «آزادی بشر» را میآموزیم که هیچ کس حق ندارد انسانی و یا جامعه و یا ملتی را از آزادی محروم کند و برایش قانون وضع کند.40
طرح دوم: در عرصه حکومت، نباید قدرت مطلقی وجود داشته باشد که هم قانونگذار باشد، هم مجری قانون و هم ضامن قانون؛ یعنی تفکیک قوا باید به گونهای وجود داشته باشد که اسلام آن را تضمین مینماید.
هیچ کس حق ندارد کسی را بدون حکم قاضی ـ که از روی موازین شرعیه باید ـ توقیف کند یا احضار نماید، هرچند مدت توقیف کم باشد. توقیف یا احضار به عنف جرم است و موجب تعزیز شریعت است.41
یعنی وقتی هیچکس حق ندارد بدون حکم قاضی کسی را احضار یا توقیف کند، معنایش این است که هرچند آن شخص رئیسجمهور یا رئیس مجلس و یا هر فردی غیر از قاضی باشد و این همان معنای تفکیک قواست که هیچ قوّهای و یا هیچ شخصی نمیتواند در کار قوّه دیگری دخالت کند و در صورت تعدّی از این قانون، جرم محسوب شده و موجب تعزیر شریعت است.
طرح سوم: امام راحل هیچگاه ادعا نداشتند کسی را میتوان از تفکری منع کرد. عقیده نیز همینگونه است. بخش عمدهای از عقیده حاصل تفکر است. اما توطئه، فتنه، حرکت در جهت خلاف امنیت جامعه و تشکیل احزاب وابسته و براندازی را اجازه نمیدادند.
در جمهوری اسلامی، کمونیستها نیز در بیان عقاید خود آزادند. نه حزب توده به واسطه حزب توده بودن و نه بهایی را به واسطه بهایی بودنش این محاکم محاکمه کردند و حکم به حبس کردند. بهاییها یک مذهب نیستند، یک حزب هستند؛ حزبی که در سابق انگلستان پشتیبانی آنها را میکرد و حالا هم آمریکا پشتیبانی میکند. اینها همه جاسوسند؛ مثل آنها.42
طرح چهارم: برای رفع موانع آزادی تفکر و عقیده، امر به معروف و نهی از منکر واجب است. باید به وسیله این دو فضایی باز به وجود آورد که انسانها بتوانند آزادانه به ندای فطرت خداجوی خود پاسخ دهند؛ اما تفتیش عقاید جایز نیست.
(هیچ کس حق ندارد) به تلفن یا نوار ضبط صوتِ دیگری به نام «کشف جرم» یا «کشف مرکز گناه» گوش کند و یا برای کشف گناه و جرم ـ هرچند گناه بزرگ باشد ـ شنود بگذارد و یا به دنبال اسرار مردم باشد یا تجسّس از گناهان غیر نماید و یا اسراری که از غیر به او رسیده ـ ولو یک نفر ـ فاش کند.43
طرح پنجم: قاعده «سلطنت» است. که از حدیث نبوی «الناس مسلطون علی اموالهم»44 استفاده میشود و منشأ بسیاری از احکام است.
هیچ کس حق ندارد در مال کسی، چه منقول و چه غیرمنقول، در مورد حق کسی دخل و تصرف کند یا توقیف و مصادره نماید، مگر به حکم حاکم شرع، آن هم پس از بررسی دقیق و ثبوت حکم از نظر شرعی. هیچ کس حق ندارد به خانه یا مغازه یا محل کار شخصی بدون اذن صاحب آن وارد شود یا کسی را جلب کند.45
طرح ششم: تشکیل یک دولت حداقل که حضرت امام در آثار خود، تشکیل آن را ـ و نه یک دین حداقل را ـ مورد تأکید قرار میدادند که به برخی از ویژگیهای آن اشاره میشود:
1. وجود آزادیهای سازنده:
همگی (مردم) اعلام کردهاند که خواستار استقرار جمهوری اسلامی هستند که متکی بر آراء ملت باشد و با معیارها و قواعد اسلامی تکوین یابد و عمل کند و اینچنین حکومتی جز با دادن بیشترین آزادیهای سازنده اخلاق، امکانپذیر نیست.46
2. آزادی انتخاب:
احدی در سرتاسر ایران الزام نکرده است کسی را که به این رأی بده یا به آن رأی بده. الزام به رأی دادن هم نکرده است، لکن تکلیف شرعی گفته است.47
3. آزادی انتقاد:
اگر ـ خدای نخواسته ـ یک کسی پیدا شد که یک کار خلاف کرد، اعتراض کنند مردم؛ مردم همه به او اعتراض کنند که آقا چرا این کار را میکنی؟48
4. آزادی احزاب:
هرگونه اجتماعات و احزاب از طرف مردم، در صورتی که مصالح مردم را به خطر نیندازد آزادند و اسلام در تمام این شئون حدّ و مرز آن را تعیین کرده است.49
حضرت امام آزادی را در جامعه اسلامی محدود به قانون میدانستند.
حدود دارد آزادی، آزادی در حدّ قانون است. همه جای دنیا اینطور است که آزادی که هر ملتی دارد، در حدّ قانون آزادی دارد. نمیتواند کسی به اسم «آزادی» قانونشکنی کند.50
آزادی زنان
یکی از مقولههایی که حضرت امام درباره آن، فرمایشهای خودشان را به طور صریح و شفاف بیان کردهاند آزادی زنان است. «آزادی زنان» به معنای رهایی آنان از قید و بند سنّتهای قومی و مردسالارانه نیست؛ یعنی زن انسانی مستقل است و میتواند خود انتخابگر باشد. اسلام هیچگاه مخالف آزادی آنها نبوده است و اسلام با مفهوم «زن» به عنوان شیء مخالفت کرده است. زن مساوی مرد است و مانند مرد آزاد است که سرنوشت و فعالیتهای خود را انتخاب کند. حضرت امام درباره آزادی زنان میفرمایند:
ما میخواهیم زنان را از فسادی که آنان را تهدید میکند، آزاد سازیم.51
زنان در جامعه اسلامی آزادند و از رفتن آنها به دانشگاه و ادارات و مجلسین به هیچ وجه جلوگیری نمیشود، از چیزی که جلوگیری میشود فساد اخلاقی است که زن و مرد نسبت به آن مساوی است.52
در نظام اسلامی، زن همان حقوقی را دارد که مرد دارد.53
ایشان تنها ملاک و معیار عدم دخالت زن و محدودیت زن را زمانی میدانند که موجب پیدایش فساد شود که در این حالت هم زن و مرد فرقی ندارند.
ایشان درباره حجاب زنان میفرمایند:
در اسلام زن باید حجاب داشته باشد، ولی لازم نیست که چادر باشد، بلکه زن میتواند هر لباسی را که حجابش را به وجود آورد اختیار کند.54
در انسانشناسی امام خمینی قدسسره زن و مرد از هویّت انسانی مستقلی برخوردارند و هیچ یک نسبت به دیگری اصل به شمار نمیآید.
2. عدالت
«عدالت» یکی از مفاهیم مهمی است که امام خمینی قدسسرههمواره بر آن تأکید داشتند و محوریترین جهتگیری سیاسی ـ اجتماعی نظام سیاسی از دیدگاه ایشان محسوب میشود. دلایل اهمیت جایگاه مفهوم «عدالت» در اندیشه امام خمینی قدسسره عبارتند از:
الف. برقراری عدالت؛ هدف ارسال پیامبران:
خدای تبارک و تعالی میفرماید که انبیا را ما فرستادیم، بیّنات به آنها دادیم، آیات به آنها دادیم، میزان بر ایشان دادیم و فرستادیم... که مردم قیام به قسط بکنند، عدالت اجتماعی در بین مردم باشد.55
پیغمبر اسلام تشکیل حکومت داد؛ مثل سایر حکومتهای جهان، لکن با انگیزه بسط عدالت اجتماعی... و حکومت علیبن ابیطالب نیز با همان انگیزه به طور وسیعتر و گستردهتر، از واضحات تاریخ است.56
ب. عدالت؛ از امور فطری و عقلانی: از دیدگاه امام خمینی قدسسرهعدالت و قسط ریشه در وجود و ذات انسان دارد؛ یعنی انسان طبعا موجودی است که تمایل و گرایش فطری به حرکت به سوی عدالت و برقراری قسط در جامعه دارد و از بیعدالتی و تبعیض رویگردان است.
از فطرتهای الهیّه، که در ذات بشر مصرّح است، حبّ عدل و خضوع در مقابل آن است، و بغض ظلم و عدم انقیاد در پیش آن است... .57
ملت فطرتا در مقابل قسمت عادلانه خاضع است و از جور و اعتساف، فطرتا گریزان و متنفّر است. از فطرتهای الهیّه که در کمون ذات بشر مخمّر است، حبّ عدل و خضوع در مقابل آن است و بغض ظلم و عدم انقیاد در پیش آن است. اگر خلاف آن را دید، بداند که مقدّمات نقصانی است.58
ج. عدالت؛ صفتی الهی است و ابتنای احکام اسلام بر آن: امام راحل عدالت را به عنوان برجستهترین صفت پروردگار و شامل جمیع کمالات معرفی نموده و آن را ویژگی تمام افعال الهی ذکر کردند.59
به گفته ایشان، اسم اعظم الهی با دو اسم «حاکم» و «عادل» تجلّی مینماید.60 در این جنبه، امام خمینی قدسسرهعالَم را تجلّی حق تعالی دانسته و برقراری سنّتهای آن را بر اساس موازین و اصول عدل عنوان نمودهاند.
اسلام، خدایش عادل است، پیامبرش هم عادل است و معصوم، امامش هم عادل و معصوم است، قاضیاش هم بهتر است که عادل باشد، فقیهش هم بهتر است که عادل باشد، امام جمعهاش هم باید عادل باشد ـ از ذات مقدّس کبریایی گرفته تا آخر... . زمامدار هم باید عادل باشد، ولات هم باید عادل باشند... .61
د. عدالت؛ ارزشی برتر و تغییرناپذیر و شاخص حکومت اسلامی: امام خمینی قدسسره برقراری و تحقق عدالت در جامعه را در ردیف اصول و پایههایی همچون «توحید» قرار دادهاند:
ارزشها در عالم دو قسم است: یک قسم ارزشهای معنوی، از قبیل ارزش توحید و جهاد مربوط به الوهیت و از قبیل عدالت اجتماعی، حکومت عدل و رفتار عادلانه حکومتها با ملتها و بسط عدالت اجتماعی در بین ملتها و امثال اینها که قابل تغییر نیست. و قسم دیگر اموری است مادی که به مقتضای زمان فرق میکند.62
از دیدگاه ایشان، مسئله عدالت موضوعی است که هیچیک از ملاحظات نمیتواند آنها را تحتالشعاع قرار دهد و باید در تمامی برنامهریزیها و سیاستگذاریها و حتی نهادسازیها، چه در کوتاه مدت و چه در بلند مدت، مورد ملاحظه قرار گیرد. حضرت امام در موارد متعددی شاخص اصلی حکومت اسلامی را اجرای عدالت میدانند:
ما که میگوییم «حکومت اسلامی»، میگوییم: حکومت عدالت؛ ما میگوییم یک حاکمی باشد که به بیتالمال مسلمین خیانت نکند.63
ه . اجرای عدالت؛ زمینهساز توسعه و ایجاد محطیی امن: امام خمینی قدسسرهمهمترین کارکرد و اثر تحقق عدالت را ایجاد محیطی امن و آرام برای بروز استعدادها و تواناییها و خلّاقیتهای افراد در تمامی حوزههای فکری و عملی میدانند:
به تبع ایجاد عدالت، فرصت پیدا میشود برای اینکه هر کس هر چیزی دارد، بیاورد. وقتی که آشفته است، نمیتوانند، در یک محیط آشفته نمیشود که اهل عرفان عرفانشان را عرضه کنند، اهل فلسفه فلسفهشان را، اهل فقه فقهشان را. لکن حکومت یک حکومت عدل الهی شد و عدالت جاری کرد و نگذاشت فرصتطلبها به مقاصد خودشان برسند، در یک محیط آرام، همه چیز پیدا میشود.64
و. اجرای عدالت؛ تکلیفی انسانی و دینی: امام خمینی قدسسرهتحقق عدالت و قسط را چه در نفس و وجود فرد و چه در درون جامعه بشری یک تکلیف فطری و الهی انسانی میداند که هر فردی از افراد جامعه، نسبت به انجام آن مسئول است.
از نظر امام این مسئولیت خاص، مهم، ولی در مورد آگاهان جامعه شدیدتر و بیشتر است. آنها وظیفه و تکلیف سنگینتری را نسبت به سایر افراد جامعه بر دوش دارند:
ائمه و فقهای عادل موظفند از نظام و تشکیلات حکومتی برای اجرای احکام الهی و برقراری نظام عادلانه اسلام و خدمت به مردم استفاده کنند.65
3. اختلاف و برادری
امام راحل در نامه مورّخ 10 آبان ماه 1367 خطاب به محمّدعلی انصاری، اختلاف را به اختلاف «روا» و «ناروا» تقسیم کردند و در مواردی اختلاف را ضروری و در مواردی ناروا شمردند: آنگاه از پنج اصل یاد کردند و اختلاف در غیر آنها را طبیعی شمردند. ایشان معتقد بودند که اختلاف در غیر این موارد، تهدیدی متوجه انقلاب نمیکند. آن اصول و مبانی عبارتند از:
1. اسلام؛
2. قرآن؛
3. انقلاب اسلامی؛
4. استقلال در عرصههای سیاسی، اقتصادی، علمی و فرهنگی؛
5. رفاه عمومی و برچیدن ستم اقتصادی.
مطلب دیگری که در این منشور بدان اشاره کردند، ریشههای اختلاف بود. ایشان فرمودند:
گاه اختلاف از بستر اندیشه و زمینههای علم و معرفت برمیخیزد و گاه بستر آن خصلت خودخواهی و حبّ نفس است. باید از شرّ این پدیده به خدا پناه بریم... و تنها یک راه برای مبارزه با آن وجود دارد و آن ریاضت است.66
4. خودباختگی و خودباوری
امام خمینی قدسسره خودباختگی در مشرق زمین و بخصوص بین مسلمانان را معلول علل گوناگونی میدانستند که عبارتند از:
الف. تصور پیشرفت غرب در همه علوم به خاطر پیشرفت در علوم مادی:
کسی که منطق الشفاء و حکمت الاشراق و «حکمت متعالیه» صدرای شیرازی دارد، به منطق و حکمت اروپاییان، که باز در کلاس تهیه است، چه احتیاج دارد؟! اینها گمان کردهاند که اگر مملکتی در سیر طبیعی پیشرفت کرد، در سیر حکمت الهی نیز پیشقدم است، و این از اشتباهات بزرگ ماست و [این را ]یکی از تبهکاریهای نویسندگان مشرق اسلامی باید دانست.67
ب. تصور مصونیت اجنبی از خطا و اشتباه:
همین که نام یک مستشار آمریکایی روی کسی آمد، دیگر برای او، این زمامداران بیهوش و خودسر ما، خطا و اشتباه یا خیانت و دزدی قایل نمیشوند.68
ج. مرعوب شدن در مقابل پیشرفتهای غرب:
وقتی کشورهای استعمارگر با پیشرفت علمی و صنعتی، یا به حساب استعمار و غارت ملل آسیا و آفریقا، ثروت و تجملّاتی فراهم آوردند، اینها خود را باختند، فکر کردند راه پیشرفت صنعتی این است که قوانین و عقاید خود را کنار بگذارند!69
د. تصور ترقّی به خاطر گرایش به غرب و شرق:
در سالهای طولانی، تبلیغات دامنهدار دولتهای شرق و غرب موجب این شد که ملتهای مسلمان از آنها یاری بخواهند و گمان کنند که ترقّیات این کشورهای ضعیف، در گرایش به یکی از این دو ابرقدرت است، لکن به هر طرف که تمایل پیدا کردند، بعد از مدتی فهمیدند که آنها جز اسیر کردن اینها و بردن خزائن و غارت کردن مخازن آنها کار دیگری نمیکنند.70
ه . القائات غرب؛ موجب غربزدگی و خودباختگی:
وقتی از بچگی، وقتی هم وارد شدند در مدرسه، توی مدرسه این را به گوششان خواندهاند؛ وقتی هم وارد شدند در جامعه، هی این در گوششان خوانده شده است، در روزنامهها تبلیغ شده است، در مجلّات تبلیغ شده است، همه جا این مطلب پیش آمده است که «شما خودتان نمیتوانید خودتان را اداره کنید؛ اگر از دامن شرق فرار میکنید به دامن غرب باید پناهنده بشوید!»71
امام خمینی قدسسره معتقد بودند: راه مقابله با خودباختگی و ایجاد خودباوری این است که به خود بیاییم و از غرب نهراسیم. ایشان میفرمودند:
نقطه اول این است که خود انسان متحوّل بشود، خود انسان از غربزدگی بیرون بیاید. اگر فرهنگ ما متحوّلشود فرهنگ انگلی متوقف میگردد.72
ایشان راه دستیابی به هویّت اصیل را در «تحوّل فرهنگ» میدانستند و اینکه باید فرهنگ از غربزدگی بیرون بیاید. در این صورت است که میتوان روی پای خود ایستاد و با زدودن مظاهر فرهنگی غرب، به خودباوری رسید. ولی راه خودباوری طولانی است؛ باید مغزهای استقلالی جایگزین مغزهای استعماری بشوند.
ایشان با توصیه به جوانان برای تحصیل خوب در داخل، معتقد بودند که با انقلاب فرهنگی باید با نفوذ ریشهدار غرب مبارزه کرد.73
5. قانونگرایی
امام خمینی قدسسره بر همه ارکان قانونمندی و قانونگرایی تأکید داشتند:
الف. اهتمام به اجرای قانون:
در اسلام، آن چیزی که حکومت میکند یک چیز است و آن قانون الهی [است.] پیغمبر اکرم هم به همان عمل میکرده است، خلفای او هم به همان عمل میکردند، حالا هم ما موظّفیم که به همان عمل کنیم. قانون حکومت میکند، شخص هیچ حکومتی ندارد. آن شخص، ولو رسول خدا باشد، ولو خلیفه رسول خدا باشد، شخص مطرح نیست در اسلام. در اسلام قانون است، همه تابع قانونند.74
ب. برابری همه در برابر قانون:
فرقی بین اشخاص نیست در قانون اسلام، فرقی بین گروهها نیست.75
همه باید مقیّد به این باشید که قانون را بپذیرید، ولو بر خلاف رأی شما باشد. باید بپذیرید؛ برای اینکه میزان اکثریت است.76
ج. احترام به نهادهای قانونگذار:
من تکرار میکنم: مجلس بالاترین مقام است در این مملکت. مجلس اگر رأی داد و شورای نگهبان هم آن را پذیرفت، هیچکس حق ندارد یک کلمه راجع به این بگوید... .77
من با نهاد شورای نگهبان صد درصد موافقم و عقیدهام هست که باید قوی و همیشگی باشد.78
6. ظلمستیزی و شهادتطلبی
بدون شک، نظریات امام خمینی قدسسره درباره «شهادت» و انگیزههای آن، در جهان معاصر و برای مسلمانان نسلهای آینده، فصل جدیدی در ترویج فرهنگ شهادت، در ایران و جهان گشوده است. ایشان از ابتدای نهضت، با تبیین فلسفه جهاد و شهادت، به همه انقلابیان و اقشار جامعه این نکته را گوشزد کردند که شهادت مربوط به زمان خاصی از تاریخ، و آرزوی شهادت فقط مربوط به مبارزان صدر اسلام نیست.
حضرت امام با تفسیر صحیح از مفهوم کلمه «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا»79 و دعای مشهور «یا لیتنا کنا معکم»80 معتقد بودند: آرزوی شهادت و دفاع از دین، فقط مختص زمان پیامبر و حضرت علی و امام حسین علیهمالسلام نیست. همه باید عاشورایی باشند و به سالار شهیدان تأسی نمایند. ایشان با تبیین فلسفه جهاد و شهادت میفرمودند:
با ما معامله بردگان قرون وسطا میکنند. به خدای متعال، من این زندگی را نمیخواهم. «أنّی لا اری الموت الاّ سعادة و الحیاة مع الظالمین إلاّ برما» کاش مأمورین بیایند و مرا بگیرند تا تکلیف نداشته باشم.81
امام راحل در شروع نهضت، تقیّه را حرام میدانستند و میفرمودند:
حضرات آقایان توجه دارند اصول اسلام در معرض خطر است. قرآن و مذهب در مخاطره است. با این احتمال، تقیّه حرام است، و اظهار حقایق واجب «ولو بلغ ما بلغ.»82
ایشان لحظهای هم در مقابل زورگوییهای جبّاران سر فرود نیاوردند و میفرمودند:
من اکنون قلب خود برای سرنیزههای مأمورین شما حاضر کردم، ولی برای قبول زورگوییها و خضوع در مقابل جبّاریهای شما حاضر نخواهم کرد. من به خواست خدا، احکام خدا را در موقع مناسبی بیان خواهم کرد، و تا قلم در دست دارم کارهای مخالف بر مصالح مملکت را برملا میکنم.83
ایشان با طرح شعار معروف «خون بر شمشیر پیروز است» فصل جدیدی در ادبیات سیاسی و انقلابی معاصر گشودند و معتقد بودند هر کس که این شعار را واقعا بپذیرد روحیهای پیدا میکند که از هیچ چیزی نمیهراسد و به استقبال شهادت میرود.
از سوی دیگر، عمل به تکلیف و فرع بودن نتیجه در منظر ایشان، ناشی از اعتقاد به «احدی الحسنیین» بود. معتقد بودند: پیروزی در انقلاب و دفاع مقدّس و یا شهادت ـ هر دو ـ پیروزی است، و این راز عدم هراس از مرگ و رمز شهادتطلبی ایشان و یارانشان بود.
7. دین
اسلام در نگاه امام خمینی قدسسره دین کامل و جامع است؛ دینی که برای برپایی قسط و عدالت نازل شده است و از اینرو، در ارتباطی تنگاتنگ با زندگانی این جهان و امور اجتماعی و سیاسی قرار دارد. مکتبی است که بر خلاف مکتبهای غیرتوحیدی، در تمام شئون فردی و مادی و معنوی و فرهنگی و سیاسی و نظامی و اقتصادی دخالت و نظارت دارد و از هیچ نکتهای، هرچند ناچیز که در تربیت انسان و جامعه و پیشرفت مادی و معنوی نقش دارد، فروگذار ننموده است.
ایشان در فرمایشهای خود، دین اسلام را برای تحقق عدل و قسط و رساندن انسان به سعادت میدانستند و همه احکام اسلام را ابزاری برای اجرای حکومت و گسترش عدالت به حساب میآوردند.
همه زحمت انبیا برای این بود که یک عدالت اجتماعی درست بکنند برای بشر در اجتماع، و یک عدالت باطنی درست کنند برای انسان در انفراد.84
8. سیاست
امام خمینی قدسسره بر اساس نگرش خود نسبت به جهان هستی و جایگاه انسان در آن و نقشی که به ایشان محوّل شده است، سیاست را بر سه قسم میدانستند:
الف. سیاست شیطانی
ایشان در بیان ویژگیهای این نوع سیاست میفرمودند:
... آمد یک نفر از اشخاصی که میل ندارم اسمش را بیاورم، گفت: آقا سیاست عبارت است از: دروغ گفتن، خدعه، نیرنگ، خلاصه، پدرسوختگی است و آن را شما برای ما بگذارید... گفتم: از اول ما وارد این سیاست که شما میگویید نبودهایم.85
چنین سیاستی در نگاه حکیمان مسلمان نیز به سیاست ضالّه یا جاهله و یا سیاست رذیلت و مانند آن معروف شده است؛ زیرا یا مبتنی بر جهل است یا مبتنی بر آگاهی ناقص و از اینرو، به ضلالت و گمراهی منجر میشود.
ب. سیاست تکبعدی یا ناقص
در این نوع سیاست، جنبههای مثبت این جهانی وجود دارند و هدف آن تأمین مصالح عمومی و اجتماعی است، اما توجهی به بعد روحانی و معنوی انسان و تأمین سعادت او در جهان آخرت ندارد.
ما اگر فرض کنیم که یک فردی هم پیدا بشود که سیاست صحیح را اجرا کند، نه به آن معنای شیطانی فاسدش، یک حکومتی، یک رئیسجمهوری، یک دولتی سیاست صحیح را هم اجرا کند و به خیر و صلاح ملت هم باشد، این سیاست یک بعد از سیاستی است که برای انبیا بوده است و برای اولیا و حالا برای علمای اسلام.86
به تعبیر امام خمینی قدسسره، سیاستی که در این مسیر تحقق مییابد سیاستی صحیح است، ولی مطلوب نیست؛ زیرا انسان و جامعه با یک بعد و ماده محض بهبود پیدا نمیکند.
انسان یک بعد ندارد، انسان فقط یک حیوانی نیست که خوردن و خوراک همه شئون او باشد.87
ج. سیاست الهی
سیاستی مطلوب و مورد توجه امام خمینی قدسسره است که دارای ویژگیهای ذیل باشد:
1. سعادت محور؛
2. توجه به دو بعد و ساحت اصلی انسان؛
3. ایجاد جامعهای مناسب برای رشد و تکامل انسان با در نظر گرفتن دنیا و آخرت؛
4. عاری از فریب، دروغ، خدعه، نیرنگ و سایر مظاهر شیطانی؛
5. رعایت مصالح دنیا و آخرت عموم انسانها؛
6. پرهیز از سلطه ناروا بر مردم؛
7. ابتنا بر قسط و عدل؛
8. نفی هرگونه ظلم و ستم و استبداد و استثمار و استعباد؛
9. اجرای حدود الهی در جامعه.
امام خمینی قدسسره در بیان این نوع سیاست میفرمایند:
سیاست این است که جامعه را هدایت کند و راه ببرد، تمام مصالح جامعه را در نظر بگیرد و تمام ابعاد انسان و جامعه را در نظر بگیرد، و اینها را هدایت کند به طرف آن چیزی که صلاحشان هست... . و این مختصّ انبیاست.88
از دید امام راحل، سیاست یعنی: در نظر گرفتن تمام ابعاد انسان و جامعه و تمام مصالح دنیوی و اخروی او و صلاح مادی و معنوی او یا همان «صراط مستقیم» که صراط عدالت و قسط است.
9. جدایی دین از سیاست
اصلیترین و اساسیترین هدف و انگیزه مهاجمان و مخالفان نظام جمهوری اسلامی، مسئله «جداانگاری دین از سیاست» است که با بهرهوری از راهکارهای گوناگون در جهت اثبات آن گام برمیدارند. برای نمونه، برخی از نویسندگان با تفسیر دین به «تنظیمکننده رابطه انسان با خدا»، دین را از صحنه سیاست بیرون رانده و در حدّ مسائل شخصی و فردی تقلیل دادهاند.
امام خمینی قدسسره شعار «جدایی دین از سیاست» را به عنوان توطئه اجانب برشمرده، فرمودهاند:
اولین و مهمترین حرکت، القای شعار «جدایی دین از سیاست» است که متأسفانه این حربه در حوزه و روحانیت تا اندازهای کارگر شده است، تا جایی که دخالت در سیاست، دون شأن فقیه، و ورود در معرکه سیاسیون، تهمت وابستگی به اجانب را دنبال میآورد.89
ایشان با تأکید بر اصلاح فکری و اخلاقی افراد حوزه میفرمایند:
مثلاً، بعضی را میبینیم که در حوزهها و به گوش یکدیگر میخوانند که این کارها از ما ساخته نیست؛ چکار داریم به این کارها؟ ما فقط باید دعا کنیم و مسئله بگوییم! این افکار آثار تلقینات بیگانگان است.90
ایشان با اشاره به زمان صدر اسلام، که دیانت با سیاست یکی بود، میفرمایند:
مگر زمان پیغمبر اکرم سیاست از دیانت جدا بود؟ مگر در آن دوره عدهای روحانی بودند و عده دیگر سیاستمدار و زمامدار؟ مگر زمان خلفای حق یا ناحق، زمان خلافت حضرت امیر، سیاست از دین جدا بود؟ دو دستگاه بود؟ این حرفها را استعمارگران و عمّال سیاسی آنها درست کردهاند تا دین را از تصرف امور دنیا و از تنظیم جامعه مسلمانان بر کنار سازند... .91
حضرت امام در موارد متعدد، با مقایسه زمان حاضر با زمان صدر اسلام اشاره میکنند که ائمّه ما خودشان از جمله افرادی بودند که در سیاست و حکومت مداخله میکردند و حتی خطبههای سیاسی که حضرت امیر علیهالسلام و پیامبر ایراد میکردند در عین اینکه متولّی دین و ملّا بودند، حاکی از این امر است.
ایشان با اشاره به اینکه کاری کردند که حکم آخوند سیاسی به منزله فحش تلقّی شود، میفرمایند:
مسئله «جدا بودن دین از سیاست» مسئلهای [است ]که با کمال تزویر و خدعه طرح کردند، حتی بر ما هم مشتبه کردند! حتی کلمه «آخوند سیاسی» یک کلمه فحش است در محیط ما! فلان آخوند سیاسی است! در صورتی که آقایان در دعاهای معتبر «ساسة العباد» [را دیدهاند.] مع ذلک، از بس تزریق شده است، از بس اشتباهکاری شده است، ما خودمان هم باورمان آمده است که دین از سیاست جداست! آخوند در محراب برود و شاه هم مشغول دزدیاش باشد!92
روحانیین باید در صحنه باشند. باید همه این حرفهای نامربوطی که زده بودند و شما را میخواستند از دخالت در امور جامعه کنار بگذارند، همه آنها را پشت سر بگذارید و گذاشتهاید پشت سر. علمای اعلام نباید بروند کنار بنشینند تا مقدّرات آنها در آمریکا تدوین بشود و یا در شوروی تدوین بشود.93
ایشان ما را به عبرت گرفتن از جریان انقلاب مشروطه دعوت میکنند و میفرمایند:
اگر روحانیون، ملت ، خطبا، علما، نویسندگان، روشنفکران متعهد سستی بکنند و از قضایای صدر مشروطه عبرت نگیرند، به سر این انقلاب آن خواهد آمد که به سر انقلاب مشروطه آمد.94
10. وحدت حوزه و دانشگاه
از مقولاتی که به آمیختگی دین و سیاست ارتباط دارد مقوله وحدت حوزه و دانشگاه است که امام راحل بارها بر وحدت این دو قشر تأکید میکردند و نقش عوامل گوناگون را در جدایی این دو قشر دخیل میدانستند. ایشان در بخشی از سخنانشان میفرمودند:
از نقشههای شیطانی قدرتهای بزرگ استعمار و استثمارگر، که سالهای طولانی در دست اجراست و در کشور ایران در زمان رضاخان اوج گرفت و در زمان محمّدرضا با روشهای مختلف دنبالهگیری شد، به انزوا کشاندن روحانیت است که در زمان رضاخان با فشار و سرکوبی و خلع لباس و حبس و تبعید و هتک حرمت و اعدام و امثال آن و در زمان محمّدرضا با نقشه و روشهای دیگر، که یکی از آنها ایجاد عداوت بین دانشگاهیان و روحانیان بود که تبلیغات وسیعی در این زمینه شد و معالاسف به واسطه بیخبری هر دو قشر از توطئه شیطانی ابرقدرتها، نتیجه چشمگیری گرفته شد.95
اجتماعی شدن متفاوت این دو قشر و حمایت جانبدارانه حکومتها از قشر تحصیلکرده وابسته به غرب یا شیفته غرب به تدریج دامنه فعالیت قشر حوزوی را به نهاد دین محدود کرد و بعکس، دامنه فعالیت قشر تحصیلکرده دانشگاهی را به تمامی نهادهای سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه گسترش داد. این امر ـ یعنی محدود شدن عرصه فعالیت روحانیان و گسترش دامنه فعالیت قشر مقابل ـ به همراه تبلیغات دامنهدار بوقهای تبلیغاتی استبداد علیه روحانیان، به شکلگیری و تشدید و جدایی و عداوت بین چهار طرف منجر شد: 1. روحانیان؛ 2. تحصیلکردگان دانشگاهی؛ 3. توده مردم؛ 4. سردمداران سیاسی جامعه.
علما و دانشمندان این دو مرکز لازم است کوشش کنند در پیوند دادن این دو قشر عزیز. نه دانشگاهی بدون روحانی میتواند به استقلال برسد و نه روحانی بدون دانشگاهی.96
امام خمینی قدسسره از یکسو، در مقابل قشر دانشگاهی شعار «اسلام منهای روحانی» را زیر سؤال بردند و فرمودند:
اسلام منهای روحانی به مثابه طبّ منهای طبیب، در واقع نفی اسلام است، و به نسل جوان توصیه میکنم که خود را در هیچ شرایطی بینیاز از هدایت و همکاری روحانیون ندانند.97
از سوی دیگر، به روحانیان توصیه میکنند که با اظهارنظرهای جوانان و اندیشمندان اسلامی با روی گشاده و آغوش باز برخورد کنند و اگر خطایی میبینند با بیانی آکنده از محبت و دوستی، راه راست اسلامی را به آنان نشان دهند و فورا با زدن انگ «التقاط» و «انحراف» بر نوشتههایشان همه را یکباره به وادی شک و تردید نکشانند.98
ایشان طرح مسئله «جدا بودن سیاست از روحانیت» را چیز تازهای نمیدانستند و میفرمودند:
این مسئله در زمان بنیامیّه طرح شد و در زمان بنیعبّاس قوّت گرفت. در این زمانهای اخیر هم، که دستهای بیگانه در ممالک باز شد، آنها هم به این مسئله دامن زدند... .99
11. ولایت مطلقه فقیه
امام خمینی قدسسره از آغاز اندیشه سیاسی تا پایان عمر شریفشان، به ولایت مطلقه فقیه اعتقاد داشتند و اگرچه «ولایت فقیه» دیدگاه ابتکاری و انحصاری معظمٌله به شمار نمیرود و فقها در تمام ادوار فقهی به آن توجه داشتهاند، ولی امتیاز ایشان در طرح این مسئله، ابتنای حکومت اسلامی بر مبنای ولایت فقیه است.
ایشان در سال 1322 برای اولین بار در کتاب کشف اسرار، به بحثهای حکومت اسلامی پرداختند و به صراحت، دامنه ولایت فقیه را از افتا، قضاوت و ولایت بر محجوران فراتر دانستند. در سال 1332 یعنی یک دهه بعد، در کتاب الرّسائل تمام مسائل مربوط به حکومت، اعم از امور سیاسی و قضایی، را جزو اختیارات فقیه دانستند. ایشان در رساله الاجتهاد و التقلید، پس از ذکر شئون فقیه، مینویسند:
در صورت اهمال نصب مقام حکومت و قضا میان مردم، قدر متیقّن این است که فقیه و عالم به قضاوت و سیاست دینی و عادل منصوب گردند.100
حضرت امام خمینی قدسسره تنها فقیهی به شمار میروند که علاوه بر بحث در این زمینه مثل سایر فقیهان، به تناسب مسائل گوناگون، ولایت فقیه را در تصدّی امر حکومت با همان معنای جامع و شامل، برای اولین بار با روشنی و تأکید و تصریح، به تفصیل مورد بررسی و اثبات قرار دارند و ـ چنانکه اشاره شد ـ مبحث «ولایت فقیه» را یک بار به صورت شفاهی طی 13 جلسه در نجف اشرف تدریس نمودند و بار دیگر مبحث آن را در جلد دوم ـ از مجموعه پنج جلدی ـ کتاب البیع با همان سبک نوشتند.
ایشان در بخشی از فرمایشهای خود، به ضرورت تشکیل حکومت در دوران غیبت اشاره نموده، میفرمایند:
اکنون که دوران غیبت امام پیش آمد و بناست احکام حکومتی اسلام باقی بماند و استمرار پیدا بکند و هرج و مرج روا نیست، تشکیل حکومت لازم میآید. عقل هم به ما حکم میکند که تشکیلات لازم است تا اگر به ما هجوم آوردند، بتوانیم جلوگیری کنیم؛ اگر به نوامیس مسلمین تهاجم کردند، دفاع کنیم. برای جلوگیری از تعدّیات افراد نسبت به یکدیگر هم حکومت و دستگاه قضایی و اجرایی لازم است.101
ایشان در ادامه، برای احراز امر حکومت در دوره غیبت، با توجه به اینکه شخص معیّنی نصب نشده است، میفرمایند:
اکنون که شخص معیّنی از طرف خدای تبارک و تعالی برای احراز امر حکومت در دوره غیبت تعیین نشده است، تکلیف چیست؟ آیا باید اسلام را رها کنید؟... یا اینکه اسلام تکلیف را معیّن کرده است، ولی تکلیف حکومتی نداریم؟ معنای نداشتن حکومت این است که تمام حدود و ثغور مسلمین از دست برود... آیا باید اینطور باشد؟ یا اینکه حکومت لازم است؟ و اگر خدا شخص معیّنی را برای حکومت در دوره غیبت تعیین نکرده است، لکن آن خاصیت حکومتی را که از صدر اسلام تا زمان حضرت صاحب موجود بود برای بعد از غیبت هم قرار داده است؟ این خاصیت، که عبارت از علم به قانون و عدالت باشد، در عده بیشماری از فقهای ما موجود است. اگر با هم اجتماع کنند، میتوانندحکومتعدلعمومیدرعالمتشکیلدهند.102
فقیه همان ولایتی را داراست که حضرت رسول اکرم در امر اراده جامعه داشت. اگر فرد لایقی که دارای این دو ویژگی (علم به قانون و عدالت) باشد بپا خاست و حکومت تشکیل داد، همان ولایتی را دارد که حضرت رسول اکرم صلیاللهعلیهوآله در امر اداره جامعه داشت، و بر همه مردم لازم است از او اطاعت کنند.
این توهّم، که اختیارات حکومتی حضرت رسول اکرم بیشتر از حضرت امیر بود، یا اختیارات حکومتی حضرت امیر بیشتر از فقیه است، باطل و غلط است. البته فضایل حضرت رسول اکرم بیش از همه عالم است، و بعد از ایشان، فضایل حضرت امیر بیشتر است؛ لکن زیادی فضایل معنوی اختیارات حکومتی را افزایش نمیدهد.103
امام راحل با تأکید بر این مطلب که حکومت اسلامی عبارت است از: حاکمیت قوانین الهی بر مردم، دایره قوانین اسلام را اعم از احکام حکومتی و احکام فرعی شمرده، مینویسند:
اگر اختیارات حکومت در چهارچوب احکام فرعیه الهیّه است، باید غرض حکومت الهیّه و ولایت مطلقه مفوّضه به نبی اسلام، یک پدیده بیمعنا و محتوا باشد.
حکومت، که شعبهای از ولایت مطلقه رسولاللّه است، یکی از احکام اولیه اسلام است و مقدّم بر تمام احکام فرعیه، حتی نماز و روزه و حج است و حاکم میتواند مسجد یا منزلی را که در مسیر خیابان است، خراب کند و پول منزل را به صاحبش رد کند... حکومت میتواند از حج، که از فرایض مهم الهی است، در مواقعی که مخالف صلاح کشور اسلامی دانست، موقتا جلوگیری کند.104
شبههای که برخی در باب «ولایت فقیه» طرح میکنند این است که ولایت فقیه مستلزم استبداد است و یا اینکه جامعه را به استبداد دینی میکشاند. این شبهه نیز مورد توجه امام راحل قرار گرفته و فرمودهاند:
این حرفهایی که میزنند که خیر، اگر چنانچه ولایت فقیه درست بشود دیکتاتوری میشود، از باب این است که اینها ولایت فقیه را نمیفهمند چیست... ولایت فقیه میخواهد جلوی دیکتاتوری را بگیرد، نه اینکه میخواهد دیکتاتوری بکند... . اگر رئیسجمهوری باید با تصویب فقیه باشد، با تصویب یک نفری که اسلام را بداند چیست، درد برای اسلام داشته باشد، اگر درست بشود نمیگذارد این رئیسجمهور یک کار خطا بکند. و اینها این را نمیخواهند... .105
ایشان در تبیین جایگاه دینی و مشروعیت الهی حکومت و ولایت فقیه میفرمایند:
ولایت فقیه یک چیزی نیست که مجلس خبرگان ایجاد کرده باشد، ولایت فقیه یک چیزی است که خدای تبارک و تعالی درست کرده است؛ همان ولایت رسول اللّه است.106
معظمٌله میفرمودند:
فقهای جامع الشرائط از طرف معصومین نیابت در تمام امور شرعی و سیاسی و اجتماعی دارند و تولّی امور در غیبت کبرا موکول به آنان است.107
جمعبندی
در یک جمعبندی از اندیشههای اجتماعی حضرت امام قدسسره، میتوان چنین گفت: با توجه به اینکه جهتگیریها و گرایشهای هر مؤلّفی بر پیشفرضهای نظری مبتنی است، تلاش شده به شالودهای فکری و پیشفرضهای نظری اندیشه امام راحل اشاره شود؛ چراکه ایشان با تکیه بر همین زیربناهای اعتقادی، به مقولهها و رفتارهای سیاسی و اجتماعی وارد شدند. از اینرو، برای آگاهی و شناخت از مقولههای نظری ایشان، سه موضوع هستیشناسی، انسانشناسی و جامعهشناسی را در آثار و اندیشههای ایشان بررسی گردید.
پس از آن مقولههایی از اندیشه امام راحل ذکر شدند که بیشتر در بعد اجتماعی مطرح هستند. ایشان در این مقولات، همه جا از نقش محوری اسلام و احکام اسلامی یاد میکنند و «عدالت» را از محوریترین جهتگیریهای اجتماعی ـ سیاسی نظام سیاسی به شمار میآورند و عدالت را شاخص حکومت اسلامی مطرح مینمایند و در راه رسیدن به این شاخص، خودباوری را همچون سلاحی در دست مسلمانان میدانند که با تکیه بر ظرفیتهای بومی و فرهنگ دینی به دست میآید.
ایشان معتقدند: در هیچ زمینهای نباید مرعوب غرب شد و تصور کرد غربیها از خطا و اشتباه مصون هستند.
امام اصلیترین و اساسیترین هدف مخالفان نظام جمهوری اسلامی را مسئله «جداانگاری دین از سیاست» میدانستند و در این مسیر، دشمنان از هر راهکاری برای اثبات این مسئله استفاده میکردند؛ مثلاً، برخی از نویسندگان با تغییر تعریف دین به «تنظیمکننده رابطه انسان با خدا»، دین را از صحنه سیاست راندند و آن را تا حدّ مسائل شخصی و فردی تقلیل دادند.
اما امام راحل در اندیشههای خود، به شدت مخالف این مسئله بودند و کارامدی سیاست و امور اجتماعی و سیاسی را در پیوند میان دین و سیاست میدانستند. به همین دلیل، بحث «ولایت فقیه» را طرح و شکوفا کردند که شاخص پیوند دین با سیاست و امور اجتماعی است.
حضرت امام قدسسره در عمل اثبات کردند که دین بالاتر از حضور در مسائل شخصی و تنظیمکننده رابطه بین انسان و خدا، میتواند در همه مسائل اجتماعی و سیاسی حضور داشته باشد و دین میتواند جامعه را به بهترین نحو ممکن اداره کند.
